EDENSKI VRTOVI (POST) MODERNE

Razmatrajući odnos umetnosti i istorije XX veka Edgar Wind uočava, (u čuvenom ogledu «Umetnost i anarhija») dihotomiju unutar njega, koja nastavlja da živi i u posthladnoratovskom svetu našeg veka. Postavljući u centar suprotnost između art pour (čiste umetnosti perfekcionističkih formi, strogo određenih elemenata stila) i art engage (umetnosti koja, često zaboravljajući estetske principe, ultimativno ulazi u socijalni dijalog), sagledava, sa proročanskom oštrinom, da i jedna i druga struja zaboravljaju na jednostavnu i moćnu ulogu da, svojim čulnim prisustvom, povedu ka nepoznatim obalama- imaginacije, duhovnog prosvetljenja... Preneto na domaću scenu vizuelnih umetnosti i njene reprezentativne modele, jasno spoznajemo da smo usred ovakve dihotomije, koju dodatno komplikuje kulturna politika pružajući angažovanoj avangardi maksimalne uslove i podršku (kompromitujući njenu izvornu revolucionarnost i nezavisnost), a umetnicima koji se nalaze u materiji, delujući unutar disciplina klasičnog akademskog profila i eksperimentalnih varijacija pridaje romantičarski oreol dekadentnosti, a uz sve to još i etiketu provincijalnosti u odnosu na svetske tendencije.

Tražeći svoje mesto unutar kulturnog života Galerija ’73 je, u periodu definisanja programskog profila koji će, neki radikalniji i angažovaniji kritičari nazvati kompromisnim, (malo)građanskim, neprovokativnim, dok se drugima, pa i autoru ovih redova, ovaj proces prikazuje kao samoaktualizujući, osvešćujući, otvarujući se ka savremenim pojavama čija je recepcija moguća iz mnogih uglova i nivoa obrazovanja. Često zaboravljamo da kulturni život ne pripada samo ultraobrazovanoj eliti, posebno blistavo transparentni galerijski prostori koji mame na besplatno uživanje osiromašenim fanovima umetnosti. Zadatak da se unutar jedne od najstarijih i bolje stojećih gradskih opština formira centar žive razmene kreativne energije, čini se utoliko plemenitijim, kulturno provokativnijim.

22. Čukarički likovni salon čini završnicu dinamične dvogodišnje produkcije u okviru koje se pojavila jedna od najpotpunijih retrospektiva domaćeg enformela, a samostalno nastupili umetnici sa radikalno različitih polazišta, avangardno-kritičkih ili modernističkih. Izbor 17 umetnika je, mada koncepcijski ograničen na dvodimenzionalna dela (sa jednim izuzetkom) verovatno iz razloga što je nedavno sukcesivo prikazano nekoliko mini -retrospektiva kapitalno značajnih vajara (Komad, Radojčić) predstavlja, u malom, omaž domaćoj eliti (post) moderne, u rasponu od srednje- mlađe do starije generacije. Često polemišući o terminima postmoderna ili kontinuitetna moderna, kritika se, u domaćim okvirima, obraća istom procesu u recentnom periodu poslednje četvrtine veka kada se, unutar nadolazećih generacija formiraju stilske grupe, kao što su neokspresionisti, enformelisti, sledbenici Medijale, figuracije, domaće varijante pop-arta, među kojima su neki ultra mladi kao i bardovi epohe, popularno nazvani sekundarci (zbog metoda sakupljanja i recikliranja odbačenih stvari). U razuđenoj sceni XXI. veka , spoznaje se da je senzibilitet vremena predao neke drugačije duhovne dimenzije ovim tendencijama, pretvorivši ih u leksikone pojmova i repertoare znakova, uz sasvim nove mogućnosti transfera sadržaja, individualizacije. Daleko od toga da je moderna samo formalno oružje sa kojim se vešto služi postmoderna, svodeći je na nivo citata u drugačijem kontekstu, štaviše, gotovo je nemoguće danas pročitati je, tumačiti, uz pomoć starih kritičkih znanja, rođenih u istorijskim okvirima njihovog nastanka.

Prethodna dva Salona, pa i ovaj aktuelni, su u svoje okvire, sa jakim kritičkim  razlozima, uključivala i fotografiju koja se, oslobođena žanrovskih okvira, upušta u traženja novih prostora širenja svojih, danas, ogromnih izražajnih mogućnosti. Poliptih-dnevnik Milice Stevanović, «arhaeološki» kolaž Radeta Kundačine, triptih Brane Karanovića (najviše u materiji medija), implementacija i prevođenje u drugi medij - triptih Milorada Mladenovića, pružaju uvid u raskoš metodologije koja počiva na slobodnoj razmeni energije slikarstva i fotografije, istom onom sa kojom su stvarali i umetnici ranog nadrealizma između dva rata. Čak je i poetika, udružena sa šokantnim kontrastima, srodna, ali su atmosfera, problematika ekologije, brisanja identiteta, urbane otuđenosti potpuno različiti. Jedini skulptor, ili skupljač zaboravljenih drangularija, Predrag Caranović nastupa, netipično, sa objektom potpune pročišćenosti, studijom «prostorne kutije» po sebi.

Na opozitnim polovima apstrakcije, dela Josipe Pepe Pašćan i Milene Jeftić Ničeve Kostić, daju sliku divergentnog procesa-direktnog kontinuiteta sa lirskom strujom, ali sasvim individualnog zvuka, i, destrukcije rečnika ekspresionizma do granica mikro strukture, a potom njegove snažne gestualne sinteze. Novi bespredmetni svetovi, bilo striktno geometrizovani i monohromni (I. Šuletić) ili zakrivljenih i ultrapokretljivih formi (N. Savić, P. Đuza) nisu samo zlatne krletke za umetničke vežbe, primajući podsticaje i iz virtuelnog sveta virtuelnih komunikacija. Sama materija, sa svojim autentičnim zvukom koji nadjačava trag ruke, zaokuplja grafičare Zorana Todovića (koji enformelističku metodu obogaćuje kroz «work in progress», dozvoljavajući posetiocima slobodno učešće u nastanku dela) i Vladimira  Veljaševića, slikara Pericu Donkova.

Romantičarskim duhom zrači instalacija-slika Tatjane Ilić koja, prostirući se ugaono u prostoru, ostvaruje koncept pokretljivosti i prodora svetlosti. Sofra sa ježevima simbolično je preteća, zabrinuta nad nebrigom prema prirodi. Entropija prizora, udružena sa krajnjom tehničkom dorađenošću, vodi u potpuno sažimanje percepcije i vizelnog polja, istovremeno spajajući sa samim sadržajem (potvrđujući misao Kročea da «u umetnosti nema dvostrukog dna»).

Idealna za kraj ovog mini vodiča kroz postavku, čine se dela Stevana Markuša, Selmana Trtovca, Uroša Đurića i Miška Pavlovića. Umetnici, čiji se izraz nadovezuje na luckastu ironiju nove figuracije (koja je, pre oko trećine veka, doduše kostimirana u maske klovnova i odoru generala, ulazila u ozbiljne kritike društva) sada se ogoljeno, bez pretnji gubitka privilegija, upušta u okršaj sa lažima  globalnog sveta. (R)evolucija- bratstvo, sloboda, jednakost - nismo li svi in vitro zamorčići fraza ideologije new age-a koja, budući svesna naše potkupljivosti, računa na sigurnu trgovinu dušama? Vitez-oklopnik koji kreće u krstaško osvajanje sa zastavom čuvene banke, metafora je časnog služenja novom Bogu-kapitalu i pretnja svima onima koji ne poštuju njegove zapovesti? Lice koje ne vidimo, sa rob(maf)ijaški ošišanim temenom i utisnutom stigmom petoktrake je karma od koje se ne može pobeći, bez obzira na novo-maske, novo-govor, novo-simbole...